श्री हनुमान चालीसा
श्री गुरु चरन सरोज रज,
हनुमान चालीसा ही सोळाव्या शतकातील संतकवी गोस्वामी तुलसीदास यांची अवधी भाषेतील रचना आहे; रामचरितमानसही त्यांनीच लिहिले. चाळीस चौपायांमधून हनुमंताचे बळ, बुद्धी आणि रामभक्ती यांचे गुणगान केले आहे आणि त्यांच्याकडे रक्षणाची व कृपेची प्रार्थना केली आहे. भाविक रोज, आणि विशेषतः मंगळवारी व शनिवारी, हनुमान जयंतीला आणि संकटकाळी तिचे पठण करतात.
निज मन मुकुरू सुधारि ।
बरनौ रघुवर बिमल जसु,
जो दायक फल चारि ॥
श्री गुरूंच्या चरणकमलांच्या धुळीने माझ्या मनाचा आरसा स्वच्छ करून मी रघुवर श्रीरामांच्या निर्मळ कीर्तीचे वर्णन करतो. ही कीर्ती धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष ही चारही फळे देणारी आहे.
सुमिरौ पवन कुमार ।
बल बुद्धि विद्या देहु मोहि,
हरहु कलेश विकार ॥
मी बुद्धिहीन आहे हे जाणून, हे पवनपुत्रा, मी तुझे स्मरण करतो. मला बळ, बुद्धी आणि विद्या दे, आणि माझे क्लेश व मनातील विकार दूर कर.
जय कपीस तिहु लोक उजागर ॥१॥
ज्ञान आणि गुणांचा सागर असलेल्या हनुमंता, तुझा जय असो. स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ या तिन्ही लोकांत कीर्ती पसरलेल्या वानरराजा कपीशा, तुझा जय असो.
अंजनि पुत्र पवनसुत नामा ॥२॥
तू श्रीरामांचा दूत आणि अतुलनीय बळाचे निवासस्थान आहेस. अंजनीपुत्र आणि पवनसुत, म्हणजे वायुदेवाचा पुत्र, या नावांनी तू ओळखला जातोस.
कुमति निवार सुमति के संगी ॥३॥
तू महावीर, पराक्रमी आणि वज्रासारख्या कणखर देहाचा बजरंगी आहेस. तू दुर्बुद्धी दूर करतोस आणि सद्बुद्धी असणाऱ्यांचा सोबती होतोस.
कानन कुण्डल कुंचित केसा ॥४॥
तुझा वर्ण सोन्यासारखा तेजस्वी आणि वेश सुंदर आहे. कानांत कुंडले आहेत आणि केस कुरळे आहेत.
कांधे मूंज जनेऊ साजै ॥५॥
तुझ्या हातांत वज्र आणि ध्वज शोभतात, आणि खांद्यावर मुंज गवताचे जानवे शोभून दिसते.
तेज प्रताप महा जग बन्दन ॥६॥
तू भगवान शंकरांचा अंश आणि वानरराज केसरीचा पुत्र आहेस. तुझे तेज आणि प्रताप अपार आहेत, आणि सारे जग तुला वंदन करते.
राम काज करिबे को आतुर ॥७॥
तू विद्वान, गुणवान आणि अतिशय चतुर आहेस, आणि श्रीरामांचे कार्य करायला सदैव उत्सुक असतोस.
राम लखन सीता मन बसिया ॥८॥
प्रभू श्रीरामांची कथा ऐकण्यात तुला मोठा आनंद वाटतो. राम, लक्ष्मण आणि सीता तुझ्या मनात वास करतात.
विकट रूप धरि लंक जरावा ॥९॥
लहानसे रूप धारण करून तू लंकेतील अशोकवनात सीतामाईंना दर्शन दिलेस, आणि विक्राळ रूप धारण करून लंका जाळलीस.
रामचंद्र जी के काज संवारे ॥१०॥
प्रचंड आणि भयंकर रूप घेऊन तू राक्षसांचा संहार केलास आणि श्रीरामचंद्रांची कार्ये तडीस नेलीस.
श्री रघुबीर हरषि उर लाये ॥११॥
तू हिमालयातून संजीवनी वनस्पती आणून लक्ष्मणाला जीवदान दिलेस, तेव्हा श्रीरामांनी आनंदाने तुला हृदयाशी धरले.
तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई ॥१२॥
रघुपती श्रीरामांनी तुझी खूप स्तुती केली आणि म्हणाले, 'तू मला भरतासारखाच प्रिय भाऊ आहेस.'
अस कहि श्रीपति कंठ लगावै ॥१३॥
'हजार मुखांचा शेषनागही तुझे यश गावो', असे म्हणत लक्ष्मीपती श्रीरामांनी तुला आलिंगन दिले.
नारद सारद सहित अहीसा ॥१४॥
सनक आदी ऋषी, ब्रह्मदेव आदी देव, थोर मुनी, नारद, विद्येची देवता शारदा (सरस्वती) आणि नागराज शेष…
कवि कोविद कहि सके कहां ते ॥१५॥
…यम, कुबेर आणि दहा दिशांचे रक्षक दिक्पाल हेही तुझी कीर्ती पूर्णपणे वर्णू शकत नाहीत; मग कवी आणि विद्वान ती कशी वर्णणार?
राम मिलाय राज पद दीन्हा ॥१६॥
तू सुग्रीवावर मोठा उपकार केलास; त्याची श्रीरामांशी भेट घडवून आणलीस आणि त्याला गमावलेले राज्य परत मिळवून दिलेस.
लंकेश्वर भये सब जग जाना ॥१७॥
रावणाचा भाऊ विभीषण याने तुझा सल्ला मानला आणि तो लंकेचा राजा झाला, हे सारे जग जाणते.
लील्यो ताहि मधुर फल जानू ॥१८॥
हजारो-हजारो योजने दूर असलेला सूर्य बालपणी गोड फळ समजून तू गिळून टाकलास. योजन हे अंतर मोजण्याचे प्राचीन माप आहे.
जलधि लांघि गये अचरज नाहीं ॥१९॥
सीतामाईंना देण्यासाठी प्रभू श्रीरामांची अंगठी तोंडात धरून तू समुद्र ओलांडलास; तुझ्यासाठी यात काही नवल नाही.
सुगमानुग्रह तुम्हरे तेते ॥२०॥
जगातील कितीही अवघड कामे असोत, तुझ्या कृपेने ती सोपी होतात.
होत न आज्ञा बिनु पैसारे ॥२१॥
तू श्रीरामांच्या दाराचा रक्षक आहेस; तुझ्या आज्ञेशिवाय तिथे कोणालाही प्रवेश मिळत नाही. म्हणजेच तुझ्या कृपेनेच श्रीरामांपर्यंत पोहोचता येते.
तुम रक्षक काहु को डरना ॥२२॥
तुला शरण आलेल्यांना सर्व सुखे मिळतात. तू रक्षणकर्ता असताना कोणाची भीती बाळगायची?
तीनहु लोक हांक ते कांपै ॥२३॥
तुझे तेज फक्त तूच सांभाळू शकतोस; तुझ्या एका गर्जनेने तिन्ही लोक थरथर कापतात.
महावीर जब नाम सुनावै ॥२४॥
जिथे महावीर हनुमंताचे नाव घेतले जाते, तिथे भूत-पिशाच्च जवळ फिरकत नाहीत.
जपत निरंतर हनुमत वीरा ॥२५॥
वीर हनुमंताचे नाव सतत जपल्याने रोग नाहीसे होतात आणि सर्व दुःखे दूर होतात.
मन क्रम बचन ध्यान जो लावै ॥२६॥
जो मनाने, कृतीने आणि वाणीने हनुमंताचे ध्यान करतो, त्याला हनुमान संकटातून सोडवतात.
तिनके काज सकल तुम साजा ॥२७॥
तपस्वी जीवन जगणारे राजा श्रीराम सर्वश्रेष्ठ आहेत, आणि त्यांची सारी कार्ये तूच पार पाडलीस.
सोई अमित जीवन फल पावै ॥२८॥
जो कोणी दुसरी कोणतीही इच्छा घेऊन तुझ्याकडे येतो, त्याची ती इच्छा पूर्ण होते आणि त्याला जीवनाचे अमर्याद फळ मिळते.
है परसिद्ध जगत उजियारा ॥२९॥
चारही युगांत तुझा प्रताप टिकून आहे; तुझी कीर्ती जगभर प्रसिद्ध आहे आणि ती जगाला उजळून टाकते.
असुर निकंदन राम दुलारे ॥३०॥
तू साधुसंतांचा रक्षक, राक्षसांचा नाश करणारा आणि श्रीरामांचा लाडका आहेस.
अस वर दीन जानकी माता ॥३१॥
तू आठ सिद्धी (अलौकिक शक्ती) आणि नऊ निधी (नऊ प्रकारचे दिव्य खजिने) देऊ शकतोस; जानकी माता, म्हणजे सीतामाईंनी, तुला असा वर दिला आहे.
सदा रहो रघुपति के दासा ॥३२॥
रामभक्तीचे अमृत (रामरसायन) तुझ्याजवळ आहे, आणि तू सदैव रघुपती श्रीरामांचा दास म्हणून राहतोस.
जनम जनम के दुख बिसरावै ॥३३॥
तुझे भजन केल्याने श्रीरामांची प्राप्ती होते आणि जन्मोजन्मीची दुःखे विसरली जातात.
जहां जन्म हरि भक्त कहाई ॥३४॥
अंतकाळी असा भक्त श्रीरामांच्या धामाला जातो, आणि पुन्हा जन्म झाला तर हरिभक्त म्हणून ओळखला जातो.
हनुमत सेई सर्व सुख करई ॥३५॥
इतर कोणत्याही देवतेचे चिंतन न करताही, केवळ हनुमंताची सेवा केल्याने सर्व सुखे मिळतात.
जो सुमिरे हनुमत बलबीरा ॥३६॥
जो बलवान वीर हनुमंताचे स्मरण करतो, त्याची संकटे दूर होतात आणि सर्व दुःखे मिटतात.
कृपा करहु गुरु देव की नाई ॥३७॥
हे स्वामी हनुमंता, तुझा जय असो, जय असो, जय असो. गुरू जशी शिष्यावर कृपा करतात, तशीच माझ्यावर कृपा कर.
छूटहिं बंदि महा सुख होई ॥३८॥
जो कोणी याचे शंभर वेळा पठण करतो, तो बंधनांतून मुक्त होतो आणि त्याला महान सुख मिळते.
होय सिद्धि साखी गौरीसा ॥३९॥
जो ही हनुमान चालीसा वाचतो, त्याला सिद्धी प्राप्त होते; याला गौरीपती भगवान शंकर साक्षी आहेत.
कीजै नाथ हृदय मंह डेरा ॥४०॥
सदैव हरीचा सेवक असलेला तुलसीदास प्रार्थना करतो, हे नाथा, माझ्या हृदयात वास कर.
मंगल मूरति रूप ।
राम लखन सीता सहित,
हृदय बसहु सुर भूप ॥
हे पवनपुत्रा, संकटे दूर करणाऱ्या मंगलमूर्ती, देवांच्या राजा, श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीतेसह माझ्या हृदयात वास कर.